"Nuxa Üçmüqəddəs kilsəsi" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

Şəki Ensiklopediyası saytından
Jump to navigation Jump to search
(Tarixi)
(Qeydlər)
(Eyni istifadəçi tərəfindən edilmiş 21 bir neçə dəyişiklik göstərilmir)
Sətir 55: Sətir 55:
 
|Commons                  = Round_temple_in_Shaki
 
|Commons                  = Round_temple_in_Shaki
 
}}
 
}}
'''Üçmüqəddəs kilsəsi''' ({{Dil-ru|Нухинская трехсвятительская церковь}}{{sfnru|Странник,|1861|p=22}}<ref name=Q1 group=qeyd/>), yaxud '''Rus kilsəsi'''  —  1828-ci ildən XX əsrin iyirminci illərinədək [[Şəki qəzası|Nuxa/Şəki qəzasında]] fəaliyyət göstərmiş yeganə pravoslav kilsəsi. Kilsə binası Şəki şəhərindəki [[Qala (Şəki)| qalanın]] daxilindədir;  hal-hazırda ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidəsi kimi dövlət qeydiyyatındadır<ref name="eqanun"/> və içində Şəki Xalq Tətbiqi Sənət Muzeyi yerləşir.
+
'''Üçmüqəddəs kilsəsi''' ({{Dil-ru|Нухинская трехсвятительская церковь}}{{sfnru|Странник,|1861|p=22}}<ref name=Q1 group=qeyd/>), yaxud '''Rus kilsəsi'''  —  1828-ci ildən XX əsrin iyirminci illərinədək [[Şəki qəzası|Nuxa/Şəki qəzasında]] fəaliyyət göstərmiş yeganə pravoslav kilsəsi.  
 +
 
 +
Kilsə binası Şəki şəhərindəki [[Qala (Şəki)| qalanın]] daxilindədir;  hal-hazırda ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidəsi kimi dövlət qeydiyyatındadır<ref name="eqanun"/> və içində Şəki Xalq Tətbiqi Sənət Muzeyi yerləşir.
  
 
==Tarixi==
 
==Tarixi==
 
[[Şəkil:Three Holy Hierarchs.jpg|300px|thumbnail|left|Üçmüqəddəs: Basil Qeysəriyyəli (Böyük Vasili), Qriqor Nazianzen,  İoann Xrisostom.]]  
 
[[Şəkil:Three Holy Hierarchs.jpg|300px|thumbnail|left|Üçmüqəddəs: Basil Qeysəriyyəli (Böyük Vasili), Qriqor Nazianzen,  İoann Xrisostom.]]  
1846-cı ilin “Kafkaz” qəzetində Nuxa şəhərindəki qalada Pravoslav kilsəsinin mövcud olması və onun gözəl Toskan ordeni arxitekturası üslubundа, rakovist daşlardan tikilməsi barədə məlumat gedib<ref>{{Harvnbru|Нуха|1846|pp=95-96}}{{oq|ru|...Православная церковь из раковистого камня, красивой архитектуры Тосканского ордена; }}</blockquote></ref>. Rus etnoqrafı İosif Seqal isə 1902-ci ildə çap olunmuş kitabında bu kilsənin 1828-ci ildə fəaliyyətə başldığını göstərir. İosif Seqala görə 1828-ci ildən əvvəl həmin kilsənin binası xanın məscidi olubmuş, qeyd olunan ildə ruslar xanın məscidini kilsəyə çeviriblərmiş{{Sfnru|Сегаль  И. Л.|1902|p=15}}. Lakin  1819-cu ildə tərtib edilmiş “''Nuxa şəhərində və onun kənarında xana aid tikililər və digər müəssisələr haqqında''” raportda  indiki Xan sarayının və ətrafındakı tikililərin vəziyyəti təsvir edilərkən, kilsənin koordinatına uyğun olan yerdə hansısa tikilinin olması barədə heç bir qeyd yoxdur<ref name=Q2 group=qeyd/>.
+
1846-cı ilin “Kafkaz” qəzetində Nuxa şəhərindəki qalada rakovist daşlardan tikilmiş Toskan ordeni arxitekturası üslubundа gözəl bir Pravoslav kilsəsinin mövcud olması barədə məlumat gedib<ref>{{Harvnbru|Нуха|1846|pp=95-96}}{{oq|ru|...Православная церковь из раковистого камня, красивой архитектуры Тосканского ордена; }}</blockquote></ref>. Rus etnoqrafı İosif Seqal isə 1902-ci ildə çap olunmuş kitabında bu kilsənin 1828-ci ildə fəaliyyətə başldığını göstərir; İosif Seqala görə 1828-ci ildən əvvəl həmin kilsənin binası xanın məscidi olubmuş, qeyd olunan ildə ruslar həmin məscidi kilsəyə çeviriblərmiş{{Sfnru|Сегаль  И. Л.|1902|p=15}}. Lakin  1819-cu ildə tərtib edilmiş “''Nuxa şəhərində və onun kənarında xana aid tikililər və digər müəssisələr haqqında''” raportda  indiki Xan sarayının və ətrafındakı tikililərin vəziyyəti təsvir edilərkən, kilsənin koordinatına uyğun olan yerdə hansısa tikilinin olması barədə heç bir qeyd yoxdur<ref name=Q2 group=qeyd/>.
  
 
===Keşişləri, digər kilsə xidmətçiləri və aid olduğu yeparxiya===
 
===Keşişləri, digər kilsə xidmətçiləri və aid olduğu yeparxiya===
  
1853 – 1861-cı illər arasında kilsənin keşişi Yevstafiy Xuçiyev idi<ref name=Q3 group=qeyd/>.
+
1853 – 1861-cı illər arasında kilsənin keşişi Yevstafi Xuçiyev idi<ref name=Q3 group=qeyd/>.
  
1894-1896-cı illər üçün kilsədə zəbur oxuyanın ({{Dil-ru|псаломщик}}) adı Qavriil Peçenski olub<ref>[http://crimea.orthodoxy.su/pdf/toplovskiy.pdf Серия Монастыри Крыма. Рассекречено. Топловская Свято-Параскевская обитель]</ref><ref>[http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:mEwK0xDLw6YJ:ru.rodovid.org/wk/%25D0%2597%25D0%25B0%25D0%25BF%25D0%25B8%25D1%2581%25D1%258C:886566+&cd=2&hl=ru&ct=clnk&gl=nl Гавриил Францевич Печинский — Родовод]</ref>.
+
1894 1896-cı illər üçün kilsədə zəbur oxuyanın ({{Dil-ru|псаломщик}}) adı Qavriil Peçenski olub<ref>[http://crimea.orthodoxy.su/pdf/toplovskiy.pdf Серия Монастыри Крыма. Рассекречено. Топловская Свято-Параскевская обитель]</ref><ref>[http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:mEwK0xDLw6YJ:ru.rodovid.org/wk/%25D0%2597%25D0%25B0%25D0%25BF%25D0%25B8%25D1%2581%25D1%258C:886566+&cd=2&hl=ru&ct=clnk&gl=nl Гавриил Францевич Печинский — Родовод]</ref>.
  
1905-ci il mənbəsində burada David Utiyev<ref name=Q4 group=qeyd/> adlı şəxsin keşiş olması qeyd edilmişdir{{Sfnru|Церковныя вѣдомости|1905|p=175}}.   
+
1905 – 1916-ci illərdə  burada [[David Utiyev]] adlı şəxsin keşiş olmuşdur<ref name=Q4 group=qeyd/>.   
  
 
Kilsə 1905-ci ildə Gürcüstan yeparxiyasının tabeçiliyində olub{{Sfnru|Церковныя вѣдомости|1905|p=175}}.
 
Kilsə 1905-ci ildə Gürcüstan yeparxiyasının tabeçiliyində olub{{Sfnru|Церковныя вѣдомости|1905|p=175}}.
  
==Memarlıq xüsusiyyətləri==
+
==Kilsə binasının memarlıq xüsusiyyətləri==
[[Şəkil:Nuxa qalası, plan, 1853.jpg|300px|thumb|left|Nuxa şəhərindəki qalanın 1853-cü ildə tərtib olunmuş planı (Bu şəkil 1988-cı ildə çap olunmuş kitabdan götürülmüşdür; kitabın müəllifləri Üçmüqəddəs kilsəsini "'''məscid'''" (№2) adıyla işarələyiblər).]]
+
[[Şəkil:Nuxa qalası, plan, 1853.jpg|300px|thumb|Nuxa şəhərindəki qalanın 1853-cü ildə tərtib olunmuş planı (Bu şəkil 1988-cı ildə çap olunmuş kitabdan götürülmüşdür; kitabın müəllifləri Üçmüqəddəs kilsəsini "'''məscid'''" (№2) adıyla işarələyiblər).]]
Kilsə binası əvvəl rakovist daşlar ilə Toskan ordeni arxitekturası üslubunda dairəvi planda tikilmiş və üstü günbəzlə tamamlanmışdı. Sonralar isə ona üç tərəfdən yonulmuş çay daşı və kərpic hörgüsü ilə əlavələr edilərək genişləndirilmiş və o xaç formasına (yuxarıdan baxdıqda) salınmışdır. Bu iş 1846 – 1853-cü illər arasında baş verib. Belə ki 1846-ci ilin “Kafkaz” qəzetində kilsə binasının Toskan ordeni arxitekturası üslubundа, rakovist daşlardan tikilməsi barədə məlumat verilirsə, qalanın 1853-cü il planında kilsə binası artıq xaç şəklinə salınmış əlavələri ilə birlikdə göstərilir.
+
Kilsə binası əvvəl rakovist daşlar ilə Toskan ordeni arxitekturası üslubunda dairəvi planda tikilmiş və üstü günbəzlə tamamlanmışdı. Sonralar isə ona üç tərəfdən yonulmuş çay daşı və kərpic hörgüsü ilə əlavələr edilərək genişləndirilmiş və o xaç formasına (yuxarıdan baxdıqda) salınmışdır. Bu iş 1846 – 1853-cü illər arasında baş vermişdir. Belə ki 1846-ci ilin “Kafkaz” qəzetində kilsə binasının Toskan ordeni arxitekturası üslubundа, rakovist daşlardan tikilməsi barədə məlumat verilirsə, qalanın 1853-cü il planında kilsə binası artıq xaç şəklinə salınmış əlavələri ilə birlikdə göstərilir.
 
 
===Kilsə binasının daha əvvəl məscid olması ilə bağlı iddialar===
 
 
 
XX əsrin ortalarında mütəxəssislər Nuxa qalası ərazisinə baxış keçirərkən bu qənaətə gəlmişlər ki, 6 ha ərazini əhatə edən qalanın içində məscid və [[Şəki xan sarayı]] istisna olmaqla, bütün tikililər rus dövrünə aiddir{{Sfnru|Дадашев С. А., Усейнов М. А.|1948|p=21}}, baxmayaraq ki, 1853-cü ildən indiyə qədər qalada heç bir məscid yoxdur. Görünür, burada daha köhnə hesab edilmiş məscid deyildikdə Üçmüqəddəs kilsəsi nəzərdə tutulmuşdur. Səbəb isə bu ola bilər ki, məşhur rus səyyahı Seqalın və öz dövrünün görkəmli maarifçilərindən biri olan [[Rəşid bəy Əfəndiyev|Rəşid bəy Əfəndiyevin]], müvafiq olaraq, 1902-ci ildə və 1925-ci ildə çap olunmuş kitablarında iddia edilmişdir  ki, ruslar 1828-ci ildə xanın ev məscidini pravoslav kilsəsinə çevirmişlər{{Sfnru|Сегаль  И. Л.|1902|p=15}}<ref>[http://docs.google.com/a/ipekchi.biz/viewer?a=v&pid=sites&srcid=ZGVmYXVsdGRvbWFpbnxzaGVraXRhcml4aXxneDo1NTljM2E3Y2ZmNDVhMTQ3 Rəşid bəy Əfəndiyev. Nuxa qəzasındakı asarü-ətiqələr haqqında, Bakı, 1925].</ref>.
 
  
===Kilsə binasının tarixini Qafqaz Albaniyası dövrünə bağlamağa cəhdlər===
+
==Kilsə binasının ilkin təyinatı ilə bağlı iddialar və ehtimallar==
  
Bəzi tədqiqatçılar kilsə binasını Qafqaz Albaniyası dövrünə – V-VI əsrlərə, aid etməyə çalışırlar<ref>Г. Мамедова - Зодчество Кавказской Албании, Баку, 2004, стр. 42-43.</ref>.
+
XX əsrin ortalarında mütəxəssislər Nuxa qalası ərazisinə baxış keçirərkən bu qənaətə gəlmişlər ki, 6 ha ərazini əhatə edən qalanın içində məscid və [[Şəki xan sarayı]] istisna olmaqla, bütün tikililər rus dövrünə aiddir{{Sfnru|Дадашев С. А., Усейнов М. А.|1948|p=21}}, baxmayaraq ki, 1853-cü ildən indiyə qədər qalada heç bir məscid yoxdur. Görünür, burada daha köhnə hesab edilmiş məscid deyildikdə Üçmüqəddəs kilsəsi nəzərdə tutulmuşdur. Səbəb isə bu ola bilər ki, İosif Seqalın və öz dövrünün görkəmli maarifçilərindən biri olan [[Rəşid bəy Əfəndiyev|Rəşid bəy Əfəndiyevin]], müvafiq olaraq, 1902-ci ildə və 1925-ci ildə çap olunmuş kitablarında iddia edilmişdir  ki, ruslar 1828-ci ildə xanın ev məscidini pravoslav kilsəsinə çevirmişlər{{Sfnru|Сегаль  И. Л.|1902|p=15}}<ref>[http://docs.google.com/a/ipekchi.biz/viewer?a=v&pid=sites&srcid=ZGVmYXVsdGRvbWFpbnxzaGVraXRhcml4aXxneDo1NTljM2E3Y2ZmNDVhMTQ3 Rəşid bəy Əfəndiyev. Nuxa qəzasındakı asarü-ətiqələr haqqında, Bakı, 1925].</ref>.
  
===Digər ehtimallar===
+
Bəzi tədqiqatçılar kilsə binasını Qafqaz Albaniyası dövrünə – V-VI əsrlərə, aid etməyə çalışıblar<ref>Г. Мамедова - Зодчество Кавказской Албании, Баку, 2004, стр. 42-43.</ref>.
  
Kilsənin yerləşdiyi qalanın divarları elə tikilmişdir ki, yuxarıdan baxdıqda adı ərəb əlifbası ilə "Məhəmməd... (xan)" kimi oxunur<ref>[http://www.anl.az/el/k/kfb_ae1c.pdf Köçərli Firudin bəy. Azərbaycan ədəbiyyatı, I cild, səh.: 397, Bakı, 2005.]</ref><ref>[http://www.anl.az/el/k/k001/mfa001.htm  Köçərli Firudin bəy. Azərbaycan ədəbiyyatı, I cild, Mirzə Fətəli Axundov, html.]</ref>. Ehtimallar irəli sürülüb ki, bu oxunuşda kilsə binası ilkin dairəvi görkəmi ilə  “Nun” hərfinin nöqtəsidir; başqa sözlə, kilsə binası “Nun” hərfinin nöqtəsi kimi tikilmişdir<ref>[https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=sites&srcid=c2hla2kud3N8aXBla2NoaXxneDo0NzAzMTdlOGVjMDQ1OGI5 Aydın Məmmədov, Muzey işi və tarixi abidələrin mühafizəsi üzrə mütəxəssis. "İpəkçi" qəzeti, 7 mart 2013-cü il, №1(2287), səh. 4. ]</ref>.  
+
Məlum olduğu kimi, kilsənin yerləşdiyi qalanın divarları elə tikilmişdir ki, yuxarıdan baxdıqda ərəb əlifbası ilə “Məhəmməd... (xan)kimi oxunur<ref>[http://www.anl.az/el/k/kfb_ae1c.pdf Köçərli Firudin bəy. Azərbaycan ədəbiyyatı, I cild, səh.: 397, Bakı, 2005.]</ref><ref>[http://www.anl.az/el/k/k001/mfa001.htm  Köçərli Firudin bəy. Azərbaycan ədəbiyyatı, I cild, Mirzə Fətəli Axundov, html.]</ref>. Ehtimallar irəli sürülüb ki, bu oxunuşda kilsə binası ilkin dairəvi görkəmi ilə  “Nun” hərfinin nöqtəsidir; başqa sözlə, kilsə binası “Nun” hərfinin nöqtəsi kimi tikilmişdir<ref>[https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=sites&srcid=c2hla2kud3N8aXBla2NoaXxneDo0NzAzMTdlOGVjMDQ1OGI5 Aydın Məmmədov, Muzey işi və tarixi abidələrin mühafizəsi üzrə mütəxəssis. "İpəkçi" qəzeti, 7 mart 2013-cü il, №1(2287), səh. 4. ]</ref>.
  
===Kilsə binasının şərq tərəfindəki ərazi===
+
==Kilsə binasının şərq tərəfindəki ərazi==
 
Rusiya İmperiyası dövründə Nuxada vəfat etmiş bir-neçə yüksək çinli rus məmurunun qəbri hal-hazırda kilsənin şərq tərəfindəki torpaq sahəsindədir. Mümkündür ki həmin ərazi ruslara məxsus qəbiristanlıq olmuş və orada daha çox sayda rus məmuru, rus hərbi qulluqçusu dəfn edilmişdir.
 
Rusiya İmperiyası dövründə Nuxada vəfat etmiş bir-neçə yüksək çinli rus məmurunun qəbri hal-hazırda kilsənin şərq tərəfindəki torpaq sahəsindədir. Mümkündür ki həmin ərazi ruslara məxsus qəbiristanlıq olmuş və orada daha çox sayda rus məmuru, rus hərbi qulluqçusu dəfn edilmişdir.
 
<gallery>Şəkil:Rus kilsesi, Sheki, gebir dashi1a.JPG|Kilsəsinin şərq tərəfindəki 1-ci qəbir daşının cənub tərəfdən görünüşü
 
<gallery>Şəkil:Rus kilsesi, Sheki, gebir dashi1a.JPG|Kilsəsinin şərq tərəfindəki 1-ci qəbir daşının cənub tərəfdən görünüşü
Sətir 219: Sətir 217:
 
  | ref            = Дадашев С. А., Усейнов М. А.
 
  | ref            = Дадашев С. А., Усейнов М. А.
 
}}</ref>.
 
}}</ref>.
*{{kitab3
 
| müəllif        =
 
| hissə          =
 
| hissənin linki  =
 
| başlıq          = Nukha
 
| orijinal        =
 
| link            =
 
| vikimənbə      =
 
| cavabdeh        = Eddited by [[:en:Hugh Chisholm|Hugh Chisholm]]
 
| nəşr            = [[:s:en:1911 Encyclopædia Britannica|1911 Encyclopædia Britannica]]
 
| yer            = The Encyclopædia Britannica: a dictionary of arts, sciences, literature and general information
 
| nəşriyyat      = The Encyclopædia britannica company
 
| il              = 1911
 
| volume          =
 
| cild            = 19
 
| pages          =
 
| columns        =
 
| allpages        = 846
 
| seriya          =
 
| isbn            =
 
| doi            =
 
| tiraj          =
 
| ref            = Nukha
 
}}
 
 
*{{Kitab3
 
*{{Kitab3
 
  |müəllif      = Сегаль  И. Л.  
 
  |müəllif      = Сегаль  И. Л.  
Sətir 263: Sətir 237:
 
Raportda  Məhəmmədhəsən xanın evindən aşağıda, evə giriş qapısının solunda xanın şəxsi ibadətxanasının olması göstərilir,  amma 2X2 m ölçülü həmin kiçik kilsə,  Məhəmmədhəsən xanın evinin içində olmuşdur və XX əsrin 90-cı illərinə qədər orada kiçik bir kilsə vardı və rusların kilsəyə çevirdikləri məscidə bu daha çox uyğun gəlir. Üçmüqəddəs kilsəsi isə oradan azı 50 metr cənubdadır.  
 
Raportda  Məhəmmədhəsən xanın evindən aşağıda, evə giriş qapısının solunda xanın şəxsi ibadətxanasının olması göstərilir,  amma 2X2 m ölçülü həmin kiçik kilsə,  Məhəmmədhəsən xanın evinin içində olmuşdur və XX əsrin 90-cı illərinə qədər orada kiçik bir kilsə vardı və rusların kilsəyə çevirdikləri məscidə bu daha çox uyğun gəlir. Üçmüqəddəs kilsəsi isə oradan azı 50 metr cənubdadır.  
  
Raportda qaladakı bir çox tikililərin özləri və koordinatları barədə məlumat verildikdən sonra həm də qeyd edilib ki, "''qaladakı Şəkinin rəhbərlərinə aid olmuş digər tikililər əsgərlər və xoylular tərəfindən tutulmuşdur''". Bu qeyd qalada mövcud olan tikililərdən bəzilərinin raportda göstərilmədiyinə bir işarədir və bu səbəbdən də Üçmüqəddəs kilsəsi binasının 1819-cu ildə  mövcud olub-olmamasını həmin sənəd əsasında dəqiqləşdirmək də mümkün deyil({{Harvnbru|Описание Шекинской провинции|1866|p=}}). </ref>  
+
Raportda qaladakı bir çox tikililərin özləri və koordinatları barədə məlumat verildikdən sonra həm də qeyd edilib ki, "''qaladakı Şəkinin rəhbərlərinə aid olmuş digər tikililər əsgərlər və xoylular tərəfindən tutulmuşdur''". Bu qeyd qalada mövcud olan tikililərdən bəzilərinin raportda göstərilmədiyinə bir işarədir və bu səbəbdən də Üçmüqəddəs kilsəsi binasının 1819-cu ildə  mövcud olub-olmamasını həmin sənəd əsasında dəqiqləşdirmək də mümkün deyil ({{Harvnbru|Описание Шекинской провинции|1866|p=}}). </ref>  
  
<ref name=Q3>1853-cü ilə və 1861-ci ilə aid mənbələrdən kilsədə eyni şəxsin keşiş olduğu görünür. Birincidə keşişin adı  “'''Yevstafiy ata'''” ({{Harvnbru|Журнал Министерства народного просвещения|1853|p=149}}), ikincidə isə “'''Yevstafiy Xuçiyev'''” kimi yazılıb ({{Harvnbru|Странник,|1861|p=22}}).</ref>.
+
<ref name=Q3>1853-cü ilə və 1861-ci ilə aid mənbələrdən kilsədə eyni şəxsin keşiş olduğu görünür. Birincidə keşişin adı  “'''Yevstafi ata'''” ({{Harvnbru|Журнал Министерства народного просвещения|1853|p=149}}), ikincidə isə “'''Yevstafi Xuçiyev'''” kimi yazılıb ({{Harvnbru|Странник,|1861|p=22}}).</ref>.
  
 
<ref name=Q4>
 
<ref name=Q4>
 
[[Şəkil:David Utiyev1.JPG|200px|thumb| Şəki şəhərindəki rus kilsəsinin cənub tərəfində David Utiyevin qəbri]]
 
[[Şəkil:David Utiyev1.JPG|200px|thumb| Şəki şəhərindəki rus kilsəsinin cənub tərəfində David Utiyevin qəbri]]
David Utiyevin adı mənbədə milad bayramı münasibəti ilə mükafatlandırılmış din xadimlərinin sırasında çəkilir. O, 1875-ci ildə ingiloy kilsəsinin keşişi idi və Tasmalı kənd əhalisinin xristianlaşdırılmasına çalışmışdı ([http://irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/gileya_2013_72_41.pdf Християнізація в північно–західному Азербайджані в ...]). Qəbri isə kilsənin cənub-qərb tərəfindədir. </ref>.
+
David Utiyevin adı mənbədə milad bayramı münasibəti ilə mükafatlandırılmış din xadimlərinin sırasında çəkilir. O, 1875-ci ildə ingiloy kilsəsinin keşişi idi və Tasmalı kənd əhalisinin xristianlaşdırılmasına çalışmışdı ([http://irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/gileya_2013_72_41.pdf Християнізація в північно–західному Азербайджані в ...]). David Utiyev 1916-cı ildə Nuxa özəl kişi gimnasiyasında öz təriqəti üzrə dini dərs deyirdi ({{Harvnbru||1916|p=357}}).  Qəbri isə kilsənin cənub-qərb tərəfindədir. </ref>.
 
}}
 
}}
 
}}
 
}}

19:22, 13 sentyabr 2019 versiyası

Tarixi abidə
Üçmüqəddəs kilsəsi
rus.: Нухинская трехсвятительская церковь
Kilsənin ümumi görünüşü
Kilsənin ümumi görünüşü
Ölkə Azərbaycan
Şəhər Şəki
Arxitektura üslubu Toskan ordeni
İlk xatırlanma 1846
Təməlinin qoyulması
tarixi
XVIII-XIX əsrlər[1]; XIX əsr[2][3]
Status muzey
Material rakovist və yonulmuş çay daşı, kərpic
Nuxa Üçmüqəddəs kilsəsi (Yuxarı Baş)
Red pog.png
Koordinatlar 41°12′13″N 47°11′48″E / 41.203520°N 47.196688°E / 41.203520; 47.196688 Şəkil:Map marker.svg41°12′13″N 47°11′48″E / 41.203520°N 47.196688°E / 41.203520; 47.196688

Üçmüqəddəs kilsəsi (rus.: Нухинская трехсвятительская церковь[4][qeyd 1]), yaxud Rus kilsəsi — 1828-ci ildən XX əsrin iyirminci illərinədək Nuxa/Şəki qəzasında fəaliyyət göstərmiş yeganə pravoslav kilsəsi.

Kilsə binası Şəki şəhərindəki qalanın daxilindədir; hal-hazırda ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidəsi kimi dövlət qeydiyyatındadır[2] və içində Şəki Xalq Tətbiqi Sənət Muzeyi yerləşir.

Tarixi

Üçmüqəddəs: Basil Qeysəriyyəli (Böyük Vasili), Qriqor Nazianzen, İoann Xrisostom.

1846-cı ilin “Kafkaz” qəzetində Nuxa şəhərindəki qalada rakovist daşlardan tikilmiş Toskan ordeni arxitekturası üslubundа gözəl bir Pravoslav kilsəsinin mövcud olması barədə məlumat gedib[5]. Rus etnoqrafı İosif Seqal isə 1902-ci ildə çap olunmuş kitabında bu kilsənin 1828-ci ildə fəaliyyətə başldığını göstərir; İosif Seqala görə 1828-ci ildən əvvəl həmin kilsənin binası xanın məscidi olubmuş, qeyd olunan ildə ruslar həmin məscidi kilsəyə çeviriblərmiş[6]. Lakin 1819-cu ildə tərtib edilmiş “Nuxa şəhərində və onun kənarında xana aid tikililər və digər müəssisələr haqqında” raportda indiki Xan sarayının və ətrafındakı tikililərin vəziyyəti təsvir edilərkən, kilsənin koordinatına uyğun olan yerdə hansısa tikilinin olması barədə heç bir qeyd yoxdur[qeyd 2].

Keşişləri, digər kilsə xidmətçiləri və aid olduğu yeparxiya

1853 – 1861-cı illər arasında kilsənin keşişi Yevstafi Xuçiyev idi[qeyd 3].

1894 – 1896-cı illər üçün kilsədə zəbur oxuyanın (rus.: псаломщик) adı Qavriil Peçenski olub[7][8].

1905 – 1916-ci illərdə burada David Utiyev adlı şəxsin keşiş olmuşdur[qeyd 4].

Kilsə 1905-ci ildə Gürcüstan yeparxiyasının tabeçiliyində olub[9].

Kilsə binasının memarlıq xüsusiyyətləri

Kiçik şəkil yaratma xətası:
Nuxa şəhərindəki qalanın 1853-cü ildə tərtib olunmuş planı (Bu şəkil 1988-cı ildə çap olunmuş kitabdan götürülmüşdür; kitabın müəllifləri Üçmüqəddəs kilsəsini "məscid" (№2) adıyla işarələyiblər).

Kilsə binası əvvəl rakovist daşlar ilə Toskan ordeni arxitekturası üslubunda dairəvi planda tikilmiş və üstü günbəzlə tamamlanmışdı. Sonralar isə ona üç tərəfdən yonulmuş çay daşı və kərpic hörgüsü ilə əlavələr edilərək genişləndirilmiş və o xaç formasına (yuxarıdan baxdıqda) salınmışdır. Bu iş 1846 – 1853-cü illər arasında baş vermişdir. Belə ki 1846-ci ilin “Kafkaz” qəzetində kilsə binasının Toskan ordeni arxitekturası üslubundа, rakovist daşlardan tikilməsi barədə məlumat verilirsə, qalanın 1853-cü il planında kilsə binası artıq xaç şəklinə salınmış əlavələri ilə birlikdə göstərilir.

Kilsə binasının ilkin təyinatı ilə bağlı iddialar və ehtimallar

XX əsrin ortalarında mütəxəssislər Nuxa qalası ərazisinə baxış keçirərkən bu qənaətə gəlmişlər ki, 6 ha ərazini əhatə edən qalanın içində məscid və Şəki xan sarayı istisna olmaqla, bütün tikililər rus dövrünə aiddir[10], baxmayaraq ki, 1853-cü ildən indiyə qədər qalada heç bir məscid yoxdur. Görünür, burada daha köhnə hesab edilmiş məscid deyildikdə Üçmüqəddəs kilsəsi nəzərdə tutulmuşdur. Səbəb isə bu ola bilər ki, İosif Seqalın və öz dövrünün görkəmli maarifçilərindən biri olan Rəşid bəy Əfəndiyevin, müvafiq olaraq, 1902-ci ildə və 1925-ci ildə çap olunmuş kitablarında iddia edilmişdir ki, ruslar 1828-ci ildə xanın ev məscidini pravoslav kilsəsinə çevirmişlər[6][11].

Bəzi tədqiqatçılar kilsə binasını Qafqaz Albaniyası dövrünə – V-VI əsrlərə, aid etməyə çalışıblar[12].

Məlum olduğu kimi, kilsənin yerləşdiyi qalanın divarları elə tikilmişdir ki, yuxarıdan baxdıqda ərəb əlifbası ilə “Məhəmməd... (xan)” kimi oxunur[13][14]. Ehtimallar irəli sürülüb ki, bu oxunuşda kilsə binası ilkin dairəvi görkəmi ilə “Nun” hərfinin nöqtəsidir; başqa sözlə, kilsə binası “Nun” hərfinin nöqtəsi kimi tikilmişdir[15].

Kilsə binasının şərq tərəfindəki ərazi

Rusiya İmperiyası dövründə Nuxada vəfat etmiş bir-neçə yüksək çinli rus məmurunun qəbri hal-hazırda kilsənin şərq tərəfindəki torpaq sahəsindədir. Mümkündür ki həmin ərazi ruslara məxsus qəbiristanlıq olmuş və orada daha çox sayda rus məmuru, rus hərbi qulluqçusu dəfn edilmişdir.

İstinadlar

  1. Şəki // Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası  : [10 cilddə] / baş red. C. B. Quliyev. — Bakı: Qızıl Şərq, 1987. — X  cild. — Səh.: 500. — 80.000 nüsx.
  2. 2,0 2,1 "Azərbaycan Respublikası ərazisində dövlət mühafizəsinə götürülmüş daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin əhəmiyyət dərəcələrinə görə bölgüsünün təsdiq edilməsi haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI NAZİRLƏR KABİNETİNİN QƏRARI" (in  (azərb.)). e-qanun.az. 2001-08-02. Archived from the original on 2015-04-25. https://web.archive.org/web/20141108101621/http://e-qanun.az/files/framework/data/2/c_f_2847.htm. Retrieved 2015-04-25. 
  3. C.Х.Гаджиева, Азербайджанский Архитектурно- Строительный Университет, Баку, Азербайджан. ДВОРЦОВЫЕ СООРУЖЕНИЯ ГОРОДА ШЕКИ.
  4. Странник, 1861, с. 22.
  5. (Нуха 1846, сс. 95-96)
  6. 6,0 6,1 Сегаль И. Л. 1902, с. 15.
  7. Серия Монастыри Крыма. Рассекречено. Топловская Свято-Параскевская обитель
  8. Гавриил Францевич Печинский — Родовод
  9. Церковныя вѣдомости 1905, с. 175.
  10. Дадашев С. А., Усейнов М. А. 1948, с. 21.
  11. Rəşid bəy Əfəndiyev. Nuxa qəzasındakı asarü-ətiqələr haqqında, Bakı, 1925.
  12. Г. Мамедова - Зодчество Кавказской Албании, Баку, 2004, стр. 42-43.
  13. Köçərli Firudin bəy. Azərbaycan ədəbiyyatı, I cild, səh.: 397, Bakı, 2005.
  14. Köçərli Firudin bəy. Azərbaycan ədəbiyyatı, I cild, Mirzə Fətəli Axundov, html.
  15. Aydın Məmmədov, Muzey işi və tarixi abidələrin mühafizəsi üzrə mütəxəssis. "İpəkçi" qəzeti, 7 mart 2013-cü il, №1(2287), səh. 4.

Ədəbiyyat

Qeydlər

  1. 1905-ci ilin “Tserkovnıya Vedomosti”nda: Nuxa Müqəddəs kilsəsi" (rus.: Нухинская Святительская церковь) ((Церковныя вѣдомости 1905, с. 175)).
  2. Şəki xan sarayı həyətinin köhnə qapısının yeri; həyətin içərisindən görünüş; bu qapının qarşısında 20-ci əsrin 90-cı illərinə qədər kiçik, 2x2 m ölçülü kilsə vardı və bu kilsə 1828-ci ildə xanın ev məscidinin yerində yaradılmışdı.

    Raportda Məhəmmədhəsən xanın evindən aşağıda, evə giriş qapısının solunda xanın şəxsi ibadətxanasının olması göstərilir, amma 2X2 m ölçülü həmin kiçik kilsə, Məhəmmədhəsən xanın evinin içində olmuşdur və XX əsrin 90-cı illərinə qədər orada kiçik bir kilsə vardı və rusların kilsəyə çevirdikləri məscidə bu daha çox uyğun gəlir. Üçmüqəddəs kilsəsi isə oradan azı 50 metr cənubdadır.

    Raportda qaladakı bir çox tikililərin özləri və koordinatları barədə məlumat verildikdən sonra həm də qeyd edilib ki, "qaladakı Şəkinin rəhbərlərinə aid olmuş digər tikililər əsgərlər və xoylular tərəfindən tutulmuşdur". Bu qeyd qalada mövcud olan tikililərdən bəzilərinin raportda göstərilmədiyinə bir işarədir və bu səbəbdən də Üçmüqəddəs kilsəsi binasının 1819-cu ildə mövcud olub-olmamasını həmin sənəd əsasında dəqiqləşdirmək də mümkün deyil ((Описание Шекинской провинции 1866)).

  3. 1853-cü ilə və 1861-ci ilə aid mənbələrdən kilsədə eyni şəxsin keşiş olduğu görünür. Birincidə keşişin adı “Yevstafi ata” ((Журнал Министерства народного просвещения 1853, с. 149)), ikincidə isə “Yevstafi Xuçiyev” kimi yazılıb ((Странник, 1861, с. 22)).
  4. Şəki şəhərindəki rus kilsəsinin cənub tərəfində David Utiyevin qəbri

    David Utiyevin adı mənbədə milad bayramı münasibəti ilə mükafatlandırılmış din xadimlərinin sırasında çəkilir. O, 1875-ci ildə ingiloy kilsəsinin keşişi idi və Tasmalı kənd əhalisinin xristianlaşdırılmasına çalışmışdı (Християнізація в північно–західному Азербайджані в ...). David Utiyev 1916-cı ildə Nuxa özəl kişi gimnasiyasında öz təriqəti üzrə dini dərs deyirdi ((1916, с. 357)). Qəbri isə kilsənin cənub-qərb tərəfindədir.

Həmçinin bax

Vikianbarda Nuxa Üçmüqəddəs kilsəsi ilə əlaqəli mediafayllar var.

Xarici keçidlər